Ulotki i inne materiały wyborcze partii Likud (©Ansa/Sharon Eilon/SOPA Images via ZUMA Press Wire)

Izrael. Na pokój nigdy nie jest za późno

Shlomo Fischer, izraelski socjolog: „Mam nadzieję, że (...) porozumienie z Palestyńczykami będzie możliwe i że mój kraj będzie mógł ofiarować wiele światu” („Tracce” 11/2026)
Maria Acqua Simi

Prawica kontra lewica, ci, którzy chcą porozumienia z Palestyńczykami, i ci, którzy tego nie chcą: taką interpretację wyników wyborów w Izraelu próbował narzucić Benjamin Netanjahu, ustępujący premier i lider Likudu, w przededniu ostatnich wyborów. Według Shlomo Fischera, socjologa z Uniwersytetu Żydowskiego w Jerozolimie, wynik wyborów ujawnił jednak coś innego: kto jest pełnoprawnym obywatelem Izraela, a kto nie. Fischer był jednym z prelegentów podczas konferencji zorganizowanej w październiku ubiegłego roku na Katolickim Uniwersytecie w Mediolanie przez Fundację Oasis oraz Wyższą Szkołę Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych. Rozmawialiśmy z nim po wyborach.

Likud stracił poparcie, ale pozostaje największą siłą polityczną. Dlaczego tak wielu Izraelczyków, mimo krytycznego nastawienia, nadal na niego głosuje?
Społeczeństwo izraelskie żywi głęboką nieufność wobec Palestyńczyków i wszelkich prób osiągnięcia porozumienia z nimi. Nieufność ta rozprzestrzeniła się po drugiej intifadzie, w latach 2000–2005, i jeszcze bardziej się pogłębiła po masakrach z 7 października 2023 r. Wielu Izraelczyków krytycznie odnosiło się do Netanjahu i jego ostatniego rządu. Mimo to nadal go popierali ze względu na jego prawicowe stanowisko, sprzeciwiające się utworzeniu państwa palestyńskiego, oraz sposób, w jaki prowadził wojnę rozpoczętą 7 października. Wojnę, która znacznie osłabiła Iran, Hezbollah i Hamas, nie pokonując ich jednak ostatecznie. Netanjahu i Likud zdołali fałszywie, ale skutecznie przedstawić opozycję jako zbyt łagodną w kwestii palestyńskiej. W ten sposób, mimo że Likud i jego prawicowa koalicja straciły znaczną część poparcia, nadal pozostały największym blokiem w Knesecie, izraelskim parlamencie.

Dlaczego głosy izraelskich Arabów stały się kluczową kwestią tych wyborów?
Ataki Netanjahu i Likudu na udział w wyborach obywateli arabskich, którzy masowo udali się do urn, ujawniły koncepcję obywatelstwa, która rozróżnia między tymi, którzy w pełni należą do państwa, a tymi, których uważa się za obcych. Kwestia ta nie dotyczy zatem wyłącznie konfliktu z Palestyńczykami, ale także miejsca obywateli arabskich w ramach izraelskiej demokracji. Dyskryminacyjna polityka ministra bezpieczeństwa narodowego Itamara Ben-Gvira wobec ludności arabskiej, mająca na celu ograniczenie jej roli i udziału w życiu politycznym, przyniosła odwrotny skutek: Partie arabskie zdobyły rekordową liczbę 19 mandatów w Knesecie, które mogą okazać się decydujące dla utworzenia rządu. Jest to przykład tego, jak polityka wykluczenia może pociągać za sobą nieprzewidziane konsekwencje, a nawet wzmocnić zaangażowanie polityczne tych, których chciałoby się zmarginalizować.

Proszę nam to lepiej wyjaśnić…
Rząd kierowany przez Likud jest wyrazem prawicowego nacjonalizmu etniczno-religijnego. Jest to model, który nie opiera się na kryteriach uniwersalnych, lecz rozróżnia obywateli na podstawie tożsamości etnicznej i przynależności religijnej. Lojalność polityczna postrzegana jest w kategoriach plemiennych, rodzinnych, a nawet osobistych. Nie bez powodu Netanjahu często nazywany jest „Abba”, czyli „tata”. Istnieje jednak alternatywa, którą określiłbym jako prawicowy nacjonalizm obywatelski: Avigdor Lieberman, lider partii Yisrael Beitenu, były premier Naftali Bennett, a nawet Gadi Eisenkot, były szef sztabu armii, nie są przedstawicielami lewicy, ale proponują model szanujący praworządność, kompetencje zawodowe, równość obywateli oraz bardziej stonowaną kulturę publiczną. Twierdzą oni, że nacjonalizm etniczno-religijny, rozluźniając uniwersalne zasady i reguły, sprzyja ostatecznie klientelizmowi, niekompetencji, korupcji, anarchii i przemocy. Prawdziwa siła państwa, jak twierdzą, leży natomiast w poszanowaniu instytucji i zasad demokratycznych.

Jakie są obecnie perspektywy demokracji w Izraelu? Czy istnieje ryzyko dryfu w kierunku nieliberalizmu?
To bardzo trudna kwestia. Dopóki izraelska opinia publiczna będzie czuła się zagrożona w samym swoim istnieniu, może skłaniać się ku postawom nieliberalnym. Jawny antysemityzm obecny w Europie i coraz bardziej rozpowszechniony również w Stanach Zjednoczonych przyczynia się do wzmocnienia tego poczucia zagrożenia. Uważam jednak, że istnieją dwa czynniki, które mogłyby przeciwdziałać tej tendencji.

Jakie?
Pierwszy dotyczy wspólnych korzyści płynących z równości obywatelskiej. Gdybyśmy zdołali wykazać, że demokratyczne zasady równości między obywatelami przynoszą korzyści większości społeczeństwa, a nie tylko Arabom i innym mniejszościom, Izraelczycy spojrzeliby na te zasady z większym przychylnością. Weźmy na przykład kwestię służby wojskowej. Gdyby udało się osiągnąć bardziej sprawiedliwy podział obowiązków między społecznością ultraortodoksyjną a resztą społeczeństwa, co w konsekwencji skróciłoby okres służby wojskowej dla pozostałych obywateli, idee te mogłyby zyskać większe poparcie. Drugi czynnik dotyczy relacji między społecznością arabską a państwem. Gdyby większa liczba Arabów przyjęła pragmatyczne podejście i utożsamiała się z istniejącym państwem, z powodów ideologicznych, tak jak w przypadku Yosepha Haddada, arabskiego aktywisty chrześcijańskiego, który służył w izraelskiej armii, albo z powodów pragmatycznych, jak w przypadku Mansoura Abbasa, przywódcy islamistycznej partii Ra’am, który w 2021 roku dołączył do koalicji rządowej, Izraelczycy mogliby być bardziej skłonni do porzucenia nieliberalnych poglądów i zbliżenia się do bardziej obywatelskiej i liberalnej koncepcji społeczeństwa.

CZYTAJ TAKŻE: Leon XIV: „Czy jest dla Niego miejsce w naszych czasach?”

Czego życzy Pan sobie dla przyszłości swojego kraju?
Szczerze mam nadzieję, że Izrael pozostanie społeczeństwem liberalnym. Życzę sobie, aby udało się osiągnąć trwałe porozumienie pokojowe z Palestyńczykami, zarówno poprzez tradycyjne rozwiązanie oparte na dwóch państwach, jak i poprzez nowatorską formułę „jedna ojczyzna, dwa państwa”. Chciałbym również, aby Izrael nie ograniczał się jedynie do utrzymywania swojej wiodącej pozycji w dziedzinie badań technologicznych i innowacji, ale nadal wnosił istotny wkład również na płaszczyźnie kulturowej: w filozofię, badania naukowe, literaturę i kinematografię.